การพยาบาลผู้ป่วยวัณโรคปอดที่มีร่วมกับโรคเบาหวานชนิดที่ 2 : กรณีศึกษาผู้ป่วยในงานเวชปฏิบัติครอบครัวและชุมชน โรงพยาบาลสมุทรสาคร จังหวัดสมุทรสาคร - ชัยกุลประเสริฐ ญาดา (วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพและการพยาบาล โรงพยาบาลสมุทรสาคร, 2026)
วัณโรคเป็นโรคติดเชื้อที่สำคัญและเป็นปัญหาทางสาธารณสุขทั่วโลก โดยองค์การอนามัยโลก (WHO) รายงานว่าในปี พ.ศ. 2565 มีผู้ป่วยวัณโรคทั่วโลกประมาณ 10.6 ล้านคน และเสียชีวิตจาก วัณโรคมากกว่า 1.3 ล้านคน โดยเฉพาะในกลุ่มประชากรที่มีโรคร่วม เช่น โรคเบาหวานชนิดที่ 2 (T2DM) เป็นโรคเรื้อรังที่ส่งผลต่อระบบเผาผลาญของร่างกายและทำให้ระบบภูมิคุ้มกันบกพร่อง ทำให้เสี่ยงต่อการติดเชื้อวัณโรคได้มากขึ้น ซึ่งถือเป็นภาวะที่มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับ วัณโรค ในประเทศไทยมีอุบัติการณ์วัณโรคเฉลี่ยประมาณ 150 รายต่อประชากร 100,000 คน4 และพบผู้ป่วยวัณโรคที่มีภาวะเบาหวานร่วมด้วยมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และยังคงอยู่ในกลุ่มประเทศที่มีภาระวัณโรคสูง (high TB burden country) ซึ่งเป็นผลมาจากความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกันที่เกิดขึ้นเมื่อระดับน้ำตาลในเลือดสูง ส่งผลให้ร่างกายไม่สามารถควบคุมเชื้อ Mycobacterium tuberculosis ได้อย่างมีประสิทธิภาพ นอกจากนี้ยังพบว่าผู้ป่วยวัณโรคที่มีภาวะเบาหวานร่วมด้วยมักมีอัตราการเสียชีวิตสูงขึ้นในระหว่างการรักษา และมีโอกาสกลับเป็นซ้ำมากกว่าผู้ป่วยวัณโรคทั่วไป 5 การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวทางการพยาบาลในกรณีศึกษาผู้ป่วยวัณโรคปอดที่มีภาวะโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ร่วมด้วย และนำผลการศึกษาไปใช้เป็นแนวทางวางแผนทางการพยาบาลที่เหมาะสมต่อไป โดยใช้วิธีการศึกษาจากเวชระเบียนของผู้ป่วยนอก การซักประวัติผู้ป่วยและญาติ การสังเกต และการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงเปรียบเทียบ โดยมุ่งเน้นการพิจารณาแบบแผนสุขภาพของผู้ป่วยพยาธิสภาพของทั้งสองโรค อาการและอาการแสดง ข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล และแนวทางการดูแลที่เหมาะสมสำหรับผู้ป่วย ผลการศึกษาคาดว่าจะช่วยให้เห็นถึงความสัมพันธ์ ระหว่างวัณโรคและโรคเบาหวาน โดยเน้นให้เห็นถึงผลกระทบของโรคเบาหวานต่อการดำเนินของโรควัณโรค เช่น อัตราการฟื้นตัวที่ช้าลง ความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน และปัญหาที่อาจเกิดขึ้น จากการใช้ยารักษาวัณโรคร่วมกับยาควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด นอกจากนี้การศึกษายังมุ่งหวังที่จะนำเสนอแนวทางการพยาบาลที่สามารถลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อน ปรับปรุง กระบวนการฟื้นฟูสุขภาพของผู้ป่วย และช่วยให้ผู้ป่วยสามารถควบคุมโรคของตนเองได้อย่างมี ประสิทธิภาพ กรณีศึกษา หญิงไทย อายุ 67 ปี อาการสำคัญ มีไอ เหนื่อยง่าย แน่นหน้าอกมา 7 วัน รับประทานอาหารได้น้อยอ่อนเพลีย น้ำหนักลด จากผลตรวจ X-ray ปอด พบ LUL Capacity และตรวจเสมหะ Acid-Fast Bacillus (AFB) ผลเป็นบวก (3+) มีโรคประจําตัวเป็นเบาหวาน ได้รับการวินิจฉัยโรคเป็น Pulmonary tuberculosis with Diabetes mellitus type 2 ได้รับการรักษาด้วยยารักษาวัณโรคสูตรมาตรฐานเดิม (First Line Drug) ผู้ป่วยเข้าใจตระหนักเรื่องเบาหวานที่น้ำตาลในเลือดสูงก่อให้เกิดการติดเชื้อได้ง่าย ให้ความร่วมมือในการรักษาพยาบาลเป็นอย่างดี รวมทั้งควบคุมการรับประทานอาหาร รับประทานยาสม่ำเสมอ หลังรักษาอาการดีขึ้นเรื่อยๆ ผู้สัมผัสใกล้ชิดได้รับการตรวจคัดกรองวัณโรคไม่พบเชื้อทั้งหมดหลังรักษาวัณโรคครบ 6 เดือน ตรวจเสมหะไม่พบเชื้อวัณโรค ผู้ป่วยแข็งแรงไม่พบอาการผิดปกติอื่น แพทย์ยุติการรักษาวัณโรคจำหน่ายจากคลินิกวัณโรค10 นัดติดตามที่คลินิกเบาหวาน พร้อมตรวจเท้า และตรวจจอประสาทตา (DR) ในวันเดียวกัน นัดติดตาม Sputum AFB และเอกซเรย์ปอดทุก 6 เดือนอีก 4 ครั้งเพื่อติดตามการกลับซ้ำของวัณโรค ผู้ศึกษาได้นำทฤษฎีการพยาบาลของกอร์ดอน (Gordon’s Functional Health Patterns) มาใช้เป็นแนวทางในการวางแผนการพยาบาล ในการให้การพยาบาลผู้ป่วยรายนี้ โดยมุ่งเน้นการรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลด้านสุขภาพของผู้ป่วยในหลากหลายมิติ เช่น แบบแผนการรับรู้สุขภาพและการดูแลสุขภาพ แบบแผนโภชนาการ และการเผาผลาญ แบบแผนการพักผ่อนนอนหลับ และแบบแผนการรับรู้และการปรับตัว โดยใช้ข้อมูลจากเวชระเบียน การซักประวัติ การสังเกต และการสัมภาษณ์ผู้ป่วยและญาติ เพื่อประเมินความสามารถในการดูแลตนเองของผู้ป่วยอย่างเป็นระบบ ผลการศึกษาช่วยสะท้อนความสัมพันธ์ ระหว่างวัณโรคและเบาหวาน รวมถึงความสำคัญของการวางแผนการพยาบาลแบบองค์รวม เพื่อป้องกันภาวะแทรกซ้อน ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด และลดการแพร่กระจายของเชื้อวัณโรค และสามารถควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้อยู่ในเกณฑ์ปกติ อันจะนำไปสู่การมีคุณภาพชีวิตที่ดี และสามารถดำรงชีวิตได้อย่างปกติในสังคม