การพัฒนาศักยภาพของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน ในการดูแลผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2: การทบทวนอย่างเป็นระบบ

กชมล นีติโสภณ, พรรณี บัญชรหัตถกิจ — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0700

ความเป็นมา: โรคเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นปัญหาสาธารณสุขสำคัญที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นต่อเนื่องทั้งในระดับโลกและประเทศไทย ในบริบทประเทศไทย อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) เป็นกลไกสำคัญในการสนับสนุนการดูแลผู้ป่วยเบาหวานในชุมชน แต่ยังขาดการรวบรวมและสังเคราะห์องค์ความรู้อย่างเป็นระบบในการพัฒนาศักยภาพของ อสม. การทบทวนอย่างเป็นระบบครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์รูปแบบ องค์ประกอบ กระบวนการ และผลลัพธ์ของการพัฒนาศักยภาพ อสม. ในการดูแลผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2

วิธีการศึกษา: การทบทวนอย่างเป็นระบบนี้ดำเนินการตามแนวทาง PRISMA 2020 สืบค้นจากฐานข้อมูล Google Scholar, PubMed และ ThaiJO ครอบคลุมงานวิจัยที่เผยแพร่ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569 ทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ โดยสืบค้นครั้งล่าสุดเมื่อ 25 มิถุนายน 2569 คัดเลือกบทความตามกรอบ PICOS โดยผู้ทบทวน 2 คนอย่างอิสระ ประเมินคุณภาพงานวิจัยด้วยแบบประเมินของ Heller และคณะ (2008) และสังเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการพรรณนาเชิงเนื้อหา เนื่องจากงานวิจัยที่คัดเข้ามีความหลากหลายทั้งด้านรูปแบบการวิจัยและตัวชี้วัดผลลัพธ์ จึงไม่สามารถวิเคราะห์อภิมานได้ ทั้งนี้ การทบทวนครั้งนี้ไม่ได้ลงทะเบียนโพรโทคอล

ผลวิจัย: พบงานวิจัยที่เกี่ยวข้องทั้งหมด 1,403 เรื่อง มีงานวิจัยผ่านเกณฑ์การคัดเลือกจำนวน 21 เรื่อง ในจำนวนนี้ มี 12 เรื่องที่ผ่านเกณฑ์การประเมินคุณภาพที่กำหนด โดยมีคะแนน 19–21 จากคะแนนเต็ม 22 คะแนน รูปแบบการพัฒนาศักยภาพ อสม. ประกอบด้วยโปรแกรมการฝึกอบรม ฐานการเรียนรู้ และกระบวนการแบบมีส่วนร่วม โดยมีกระบวนการพัฒนา ได้แก่ การสร้างความรู้ การเสริมทักษะ การสร้างเจตคติและแรงจูงใจ การสะท้อนผลการปฏิบัติ การใช้สื่อเทคโนโลยี/แอปพลิเคชัน การเยี่ยมบ้าน และระบบพี่เลี้ยงและการโค้ช ผลลัพธ์ที่พบคือ อสม. มีความรู้เกี่ยวกับการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวาน มีทักษะการสื่อสาร มีความมั่นใจและเจตคติเชิงบวกในการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวาน ส่งผลให้ผู้ป่วยมีพฤติกรรมการดูแลตนเองดีขึ้น

บทสรุป: รูปแบบการพัฒนาศักยภาพ อสม. ที่ได้จากการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบอาจนำไปประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมตามบริบทของประเทศไทย เพื่อสนับสนุนการพัฒนาศักยภาพของ อสม. ในการดูแลผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ทั้งนี้ ควรตีความและนำผลไปใช้โดยคำนึงถึงความแตกต่างและข้อจำกัดของการศึกษาที่นำมาทบทวน

Disease Prevention in Primary Health Care: Integrating Theory and Real-World Practice

Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0700

Primary health care (PHC) is the foundation of effective disease prevention, integrating health promotion, early detection, treatment, rehabilitation, and community-based care. Despite strong theoretical support, translating preventive strategies into routine PHC practices remains challenging, particularly in low- and middle-income countries (LMICs). This article aims to synthesize contemporary evidence on the role of PHC in disease prevention by integrating theoretical frameworks with real-world implementation and by identifying key barriers, facilitators, and strategies for strengthening preventive care. A narrative review of 14 eligible publications (from 2020 to 2026) was conducted using evidence from original research, systematic reviews, scoping reviews, and World Health Organization (WHO) policy documents. Literature was identified through PubMed, Scopus, Google Scholar, and reference list searches. Evidence was synthesized thematically according to the five levels of prevention. Community-based health literacy interventions and lifestyle programs significantly improved preventive behaviors, while community health workers enhanced screening and linkage to care. However, implementation gaps persisted: limited adoption of WHO-recommended “best buy” interventions, low screening-to-treatment linkage (37.5%), workforce shortages, medicine stockouts, fragmented health information systems, and sociocultural barriers. Integrated human immunodeficiency virus (HIV)–noncommunicable disease (NCD) care models showed stronger HIV retention (>80%) vs. NCD retention (70–78%) outcomes, highlighting inequities in integrated care. Digital health technologies and multidisciplinary, community-oriented approaches emerged as key facilitators. PHC remains an effective platform for comprehensive disease prevention. Strengthening preventive services requires sustained investment in workforce capacity, community engagement, digital health, financing, and integrated health systems.

วารสารวิจัยทางการแพทย์ พยาบาลและสาธารณสุข

Disease Prevention in Primary Health Care: Integrating Theory and Real-World Practice