บทบาทของพยาบาลชุมชนในการส่งเสริมภาวะสงบของโรคเบาหวานชนิดที่ 2  ในระบบบริการปฐมภูมิ

เนตรนภา การโสภา

ผู้แต่ง

เนตรนภา การโสภา โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโนนท่อน

บทคัดย่อ

โรคเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นปัญหาสุขภาพสำคัญของประเทศไทย โดยเฉพาะในระดับชุมชนที่มีแนวโน้ม ผู้ป่วยเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องและมีภาระแทรกซ้อนสูง ทั้งต่อคุณภาพชีวิตของผู้ป่วย ครอบครัว และค่าใช้จ่ายด้านสาธารณสุขของประเทศ แนวคิด “ภาวะสงบของโรคเบาหวาน” ซึ่งหมายถึงภาวะที่ระดับน้ำตาลในเลือดอยู่ในเกณฑ์ใกล้ปกติระยะหนึ่งโดยไม่ต้องใช้ยาลดระดับน้ำตาลอย่างต่อเนื่อง เป็นกรอบแนวคิดใหม่ที่ช่วยขยายมุมมอง จากการควบคุมตัวเลขทางชีวเคมีไปสู่การฟื้นฟูสุขภาวะและลดภาระโรคในระยะยาว โดยอาศัยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพที่เข้มข้นและต่อเนื่องควบคู่กับการดูแลทางคลินิกอย่างเป็นระบบ บทความนี้มุ่งอธิบายบทบาทของพยาบาลชุมชนในการส่งเสริมภาวะสงบของโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ในบริบทระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิของไทย โดยสังเคราะห์ข้อมูลจากแนวทางเวชปฏิบัติ นโยบายด้านโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง กรอบแนวคิดการดูแลโรคเรื้อรัง และหลักฐานเชิงประจักษ์จากโปรแกรมปรับเปลี่ยนพฤติกรรมแบบเข้มในระดับปฐมภูมิ โดยเฉพาะกรณีศึกษาจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) โนนท่อน จังหวัดขอนแก่น เนื้อหาครอบคลุม 5 ประเด็นหลัก ได้แก่ (1) แนวคิดภาวะสงบของโรคและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพ (2) บทบาทของพยาบาลชุมชนด้านการสนับสนุนการจัดการตนเอง (3) บทบาทในการออกแบบระบบบริการและการดูแลต่อเนื่อง (4) บทบาทในการใช้ทรัพยากรและเครือข่ายชุมชนและระบบข้อมูลทางคลินิก และ (5) บทเรียน ข้อจำกัด และข้อเสนอแนะเชิงปฏิบัติ สำหรับการขยายรูปแบบสู่พื้นที่อื่น

ผลการทบทวนสะท้อนว่าพยาบาลชุมชนมีบทบาทเชิงรุกและเป็นแกนกลางในการขับเคลื่อนการดูแลโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ตั้งแต่การคัดกรอง การให้คำปรึกษาเชิงลึก การนำโปรแกรมปรับเปลี่ยนพฤติกรรมแบบเข้มไปใช้ การติดตามเยี่ยมบ้าน การทำงานร่วมกับทีมสหสาขาวิชาชีพ ตลอดจนการใช้ข้อมูลสุขภาพในระดับรายบุคคล และระดับประชากรเพื่อออกแบบการดูแลที่เหมาะสม บทความนี้ยังสรุป “บทเรียนเชิงปฏิบัติ” ที่ได้จากประสบการณ์ตรงใน รพ.สต. เกี่ยวกับการจัดโปรแกรม การบริหารข้อจำกัดด้านทรัพยากร และการสร้างแรงจูงใจให้ผู้ป่วยเดินหน้าสู่ภาวะสงบของโรคอย่างยั่งยืน ซึ่งสามารถประยุกต์ใช้กับหน่วยบริการปฐมภูมิอื่น ๆ ได้

เอกสารอ้างอิง

กรมควบคุมโรค. รายงานสถานการณ์โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง ปี 2566. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2566.

สมาคมโรคเบาหวานแห่งประเทศไทย. แนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวานชนิดที่ 2. กรุงเทพฯ: สมาคมโรคเบาหวานแห่งประเทศไทย; 2565.

กรมการแพทย์. แนวทางการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวานในระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิ. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2564.

ศศิธร ยอดสุวรรณ, และคณะ. ผลของโปรแกรมการส่งเสริมสุขภาพโดยใช้แนวคิดการสร้างเสริมพลังอำนาจต่อการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดของผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2. วารสารพยาบาลสาร. 2565;39(1):42–56.

บุญใจ ศรีสถิตย์นรากูร. การพยาบาลสาธารณสุข: แนวคิดและการประยุกต์ใช้ในบริบทไทย. พิมพ์ครั้งที่ 4. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย; 2563.

ยุพา สังข์ทอง. การดูแลตนเองและผลลัพธ์ด้านสุขภาพในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่ได้รับการดูแลในคลินิกโรคเรื้อรัง. วารสารพยาบาลสาธารณสุข. 2564;35(2):55–68.

กรมอนามัย. คู่มือการส่งเสริมสุขภาพด้านโภชนาการในผู้ป่วยเบาหวานและความดันโลหิตสูง. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2564.

สุภาณี ปรานต์ภิรมย์, และคณะ. ผลของโปรแกรมส่งเสริมพฤติกรรมการควบคุมอาหารและการออกกำลังกายต่อระดับน้ำตาลในเลือดในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2. วารสารพยาบาลทหารบก. 2564;22(1):122–32.

อุษา รุ่งเจริญ. บทบาทของพยาบาลในการส่งเสริมการลดน้ำหนักเพื่อควบคุมโรคเบาหวานชนิดที่ 2. วารสารวิจัยและพัฒนาระบบสุขภาพ. 2565;15(2):89–98.

เนตรนภา การโสภา, สุธาสินี ทองเทพ, ศักดิ์ขรินทร์ นรสาร. ประสิทธิผลของโปรแกรมปรับเปลี่ยนพฤติกรรมแบบเข้มในการควบคุมโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ให้เข้าสู่ภาวะสงบ: กรณีศึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโนนท่อน อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น. วารสารศูนย์อนามัยที่ 7 ขอนแก่น. 2568;17(3):243–257.