การพัฒนารูปแบบการส่งเสริมการคัดกรองมะเร็งปากมดลูกโดยการมีส่วนร่วมของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านขัวก่าย จังหวัดสกลนคร

ชื่นฤทัย ไฝทาคำ

ผู้แต่ง

ชื่นฤทัย ไฝทาคำ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านขัวก่าย จังหวัดสกลนคร

คำสำคัญ:

มะเร็งปากมดลูก, การเก็บตัวอย่างเซลล์ในช่องคลอดด้วยตนเอง, การตรวจคัดกรอง, อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน, การส่งเสริมสุขภาพ

บทคัดย่อ

การวิจัยและพัฒนานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสาเหตุการปฏิเสธการคัดกรอง พัฒนารูปแบบ และประเมินผลการส่งเสริมการคัดกรองมะเร็งปากมดลูกโดยการมีส่วนร่วมของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ในพื้นที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านขัวก่าย อำเภอวานรนิวาส จังหวัดสกลนคร ดำเนินการ 3 ระยะ ได้แก่ 1) ศึกษาสถานการณ์และสาเหตุการปฏิเสธการคัดกรอง 2) พัฒนารูปแบบ และ 3) ประเมินประสิทธิผลด้วยการวิจัยกึ่งทดลองแบบกลุ่มเดียววัดก่อนและหลัง กลุ่มตัวอย่างเป็นสตรีอายุ 30–60 ปี ที่ไม่เคยเข้ารับการคัดกรองมะเร็งปากมดลูกในช่วง พ.ศ. 2566–2568 จำนวน 50 คน คัดเลือกแบบเจาะจง เครื่องมือวิจัยประกอบด้วยแบบสอบถามความรู้ การรับรู้ด้านสุขภาพ พฤติกรรมสุขภาพ และความพึงพอใจ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนาและ paired-samples t-test

ผลการวิจัยพบว่า 1) สาเหตุสำคัญของการปฏิเสธการคัดกรอง ได้แก่ ความอาย ความกลัวผลการตรวจ การขาดความรู้ และข้อจำกัดในการเข้าถึงบริการ 2) รูปแบบที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วย 4 องค์ประกอบ ได้แก่ การให้ความรู้ การสนับสนุนโดย อสม. การอำนวยความสะดวกในการใช้ชุดเก็บตัวอย่างเซลล์ในช่องคลอดด้วยตนเอง และการติดตามกระตุ้นเตือน และ 3) หลังใช้รูปแบบ กลุ่มตัวอย่างมีคะแนนความรู้เพิ่มจาก 4.32 เป็น 9.00 คะแนนอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = 18.64, p < 0.001) การรับรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมสุขภาพเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < 0.001) กลุ่มตัวอย่างสามารถใช้ชุดตรวจได้ถูกต้อง และมีความพึงพอใจในระดับมากที่สุด (M = 4.52, SD = 0.38) สรุปได้ว่า รูปแบบที่พัฒนาขึ้นช่วยเพิ่มความรู้ การรับรู้ด้านสุขภาพ และพฤติกรรมการเข้ารับการคัดกรองมะเร็งปากมดลูก ควรนำไปประยุกต์ใช้ในระดับหมู่บ้านและขยายผลสู่ชุมชน เพื่อเพิ่มความครอบคลุมของการคัดกรองมะเร็งปากมดลูก

เอกสารอ้างอิง

กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์. (2566, 31 สิงหาคม). มะเร็งปากมดลูก ภัยร้ายใกล้ตัวหญิง: กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์กับการตรวจค้นหามะเร็งปากมดลูก. https://www.dmsc.moph.go.th/th/detailAll/2564/nw/25

กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์. (2567, 22 เมษายน). แนวทางการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกด้วยวิธี HPV DNA test. https://www.dmsc.moph.go.th/th/detailAll/236/nw/25

กุลกานต์ พิศอ่อน. (2567). การเปรียบเทียบประสิทธิภาพการเก็บสิ่งส่งตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกด้วยวิธี HPV DNA ระหว่างเจ้าหน้าที่และเก็บด้วยตนเองในจังหวัดกำแพงเพชร. วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์, 8(1), e268431.

กุลภาภร ปัญสวัสดิ์, อรอานันท์ ใสแสง, และวาสนา แก่นกุล. (2563). การพัฒนารูปแบบการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกในสตรีกลุ่มเสี่ยงสูงอายุ 30–60 ปี ในเขตคลินิกหมอครอบครัว โรงพยาบาลหนองคาย. วารสารโรงพยาบาลนครพนม, 7(2), 40–48.

ชุลีรัตน์ สาระรัตน์, บุญมา ทิพย์เกษร, และนฤมล นามวงษ์. (2566). ผลของโปรแกรมสุขศึกษาโดยใช้กระบวนการกลุ่มต่อความรู้และความพึงพอใจในการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกของสตรีในตำบลบัวใหญ่ จังหวัดนครราชสีมา. วารสารการพยาบาลและสุขภาพ, 17(1), 113–124.

ชลัยธร นันทสุภา และ จตุพล ศรีสมบูรณ์. (2564). การตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกสำหรับสตรีไทย (Cervical cancer screening for Thais). ภาควิชาสูติศาสตร์และนรีเวชวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. สืบค้น 28 สิงหาคม 2569, จาก https://w1.med.cmu.ac.th/obgyn/lessons/cervical-cancer-screening-for-thais/

พรรษกาล โลสันเทียะ. (2568). การพัฒนารูปแบบการคัดกรองมะเร็งปากมดลูกด้วยวิธี HPV Self Sampling โดยการมีส่วนร่วมของอาสาสมัครสาธารณสุข โรงพยาบาลยางตลาด จังหวัดกาฬสินธุ์. วารสารการศึกษา-สุขภาพและการจัดการสิ่งแวดล้อม, 10(4), 206–217.

พิทยารัตน์ จิกยอง, นภชา สิงห์วีรธรรม, และสินีนาฏ ชาวตระการ. (2567). ความสัมพันธ์ระหว่างแบบแผนความเชื่อด้านสุขภาพกับการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกในสตรีอายุ 30–60 ปี อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่. วารสารการพยาบาลและการศึกษา, 17(2), 67–77.

ภูนรินทร์ สีกุด, มะลิวัลย์ บางนิ่มน้อย, และชาลินี มานะยิ่ง. (2564). ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการมารับบริการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกของสตรีกลุ่มเสี่ยง ตำบลบ้านใหม่ อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา. วารสารสาธารณสุขมูลฐาน (ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ), 36(1), 37–47.

โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านขัวก่าย. (2568). รายงานผลการดำเนินงานการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกในพื้นที่รับผิดชอบ [เอกสารที่ไม่ได้ตีพิมพ์].

วิจิตร ใจดี. (2566). การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกโดยใช้กระบวนการภาคีเครือข่าย โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลหนองหลวง อำเภอเฝ้าไร่ จังหวัดหนองคาย. วารสารสุขภาพและสิ่งแวดล้อมศึกษา, 8(3), 352–361.

สถาบันมะเร็งแห่งชาติ. (2565). ทะเบียนมะเร็งในโรงพยาบาล ปี 2564. สืบค้น 1 มิถุนายน 2566, จาก https://www.nci.go.th/e_book/hosbased_2564/index.html

สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดสกลนคร. (2567). รายงานผลการดำเนินงานการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูก จังหวัดสกลนคร ปีงบประมาณ 2567 [เอกสารที่ไม่ได้ตีพิมพ์].

อัสหม๊ะ กือนิ, อัสมะ แยนา, เกรียงศักดิ์ สุขใหม่, สมเกียรติยศ วรเดช, และปุญญพัฒน์ ไชย์เมล์. (2566). ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการรับบริการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกของสตรีอายุ 30–60 ปี. วารสารวิจัยสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 16(3), 27–39.

House, J. S. (1981). Work stress and social support. Addison-Wesley.

Rogers, R. W. (1983). Cognitive and physiological processes in fear appeals and attitude change: A revised theory of protection motivation. In J. T. Cacioppo & R. E. Petty (Eds.), Social psychophysiology: A sourcebook (pp. 153–176). Guilford Press.

World Health Organization. (2020). Global strategy to accelerate the elimination of cervical cancer as a public health problem. https://www.who.int/publications/i/item/9789240014107