การสอบสวนการระบาดของโรคอาหารเป็นพิษในสถานีอนามัยแห่งหนึ่ง จังหวัดอุดรธานี มิถุนายน 2569

บทคัดย่อ

ความเป็นมา : วันที่ 19 มิถุนายน 2569 กองระบาดวิทยา ได้รับรายงานจากสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 8 จังหวัดอุดรธานี (สคร.8) ว่าพบผู้ป่วยสงสัยโรคอาหารเป็นพิษเป็นกลุ่มก้อน 27 ราย เข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลประจักษ์ศิลปาคม ส่วนใหญ่เป็นผู้เข้าร่วมประชุมที่สถานีอนามัยแห่งหนึ่ง เมื่อวันที่ 18 มิถุนายน 2569 ทีมปฏิบัติการสอบสวนควบคุมโรคจึงสอบสวนโรคระหว่างวันที่ 22–24 มิถุนายน 2569 เพื่อยืนยันการวินิจฉัยโรคอาหารเป็นพิษและยืนยันการระบาด อธิบายลักษณะการเกิดโรคและการกระจายของโรคตามบุคคล เวลา และสถานที่ ค้นหาสาเหตุและปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดโรค และกำหนดมาตรการป้องกันควบคุมโรคที่เหมาะสม

วิธีการศึกษา : ศึกษาระบาดวิทยาเชิงพรรณนา โดยทบทวนเวชระเบียนผู้ป่วยและค้นหาผู้ป่วยเพิ่มเติมด้วยแบบสอบสวนโรค ตามนิยามผู้ป่วยสงสัย คือ ผู้ที่เข้าร่วมประชุมที่สถานีอนามัยแห่งหนึ่ง ในอำเภอประจักษ์ศิลปาคม จังหวัดอุดรธานี ในวันที่ 18 มิถุนายน 2569 หรือผู้ที่อาศัยร่วมกันกับผู้เข้าร่วมประชุม ที่มีอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง ได้แก่ ปวดท้อง ถ่ายเหลว อาเจียน ระหว่างวันที่ 18–24 มิถุนายน 2569 ศึกษาระบาดวิทยาเชิงวิเคราะห์แบบ การศึกษาแบบกลุ่มตัวอย่างย้อนหลัง (Retrospective cohort study) เพื่อหาปัจจัยเสี่ยงของการเกิดโรค และสํารวจสิ่งแวดล้อมในสถานที่ประกอบอาหาร สัมภาษณ์ผู้ประกอบอาหาร แหล่งที่มาของอาหาร การจัดเตรียมวัตถุดิบ ขั้นตอนการประกอบอาหาร การเก็บรักษาวัตถุดิบ และการขนส่ง รวมถึงศึกษาสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อการเกิดโรค เก็บตัวอย่างจากผู้ป่วยผู้ประกอบอาหาร อาหารและน้ำที่สงสัย อุปกรณ์ที่ใช้ประกอบอาหาร ส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการเพื่อหาเชื้อก่อโรคระบบทางเดินอาหาร

ผลการศึกษา : การระบาดเป็นแบบแหล่งโรคร่วม จากการสัมภาษณ์ผู้ที่เกี่ยวข้อง 97 คน พบผู้ป่วยที่เข้าได้กับนิยามผู้ป่วยสงสัย 32 ราย ไม่พบผู้ป่วยยืนยัน อัตราป่วยร้อยละ 32.99 ส่วนใหญ่ผู้ป่วยมีอาการปวดท้อง ร้อยละ 87.50 ถ่ายเหลว (ร้อยละ 81.25) และอาเจียน (ร้อยละ 75.00) ตามลำดับ ระยะฟักตัวเฉลี่ย 4 ชั่วโมง 45 นาที ผู้ที่ทานเมนูข้าวมันไก่มีความสัมพันธ์กับการเกิดโรค (RR=108.91, 95% CI 6.87–1726.5, p=0.0009) ขณะที่ส่วนประกอบของข้าวมันไก่ในกล่องไม่มีความสัมพันธ์กับการเกิดโรค ตัวอย่างจากผู้ป่วยไม่พบเชื้อก่อโรค แต่ตรวจพบเชื้อ Staphylococcus aureus (S. aureus) ที่มียีนสร้าง enterotoxin ชนิด A, B, C, D และ E ในข้าวมันไก่ และแตงกวา และพบ Bacillus cereus (B. cereus) จากการป้ายมือผู้ประกอบอาหาร จากการศึกษาขั้นตอนการประกอบอาหารและสำรวจสิ่งแวดล้อม พบไม่ถูกสุขลักษณะ

สรุปและวิจารณ์ผล : การระบาดของโรคอาหารเป็นพิษครั้งนี้ สาเหตุเกิดจากเชื้อ S. aureus ที่มียีนควบคุมการสร้าง Staphylococcal Enterotoxin และ B. cereus ปัจจัยเสี่ยงสำคัญ คือ สุขอนามัยส่วนตัวของผู้ประกอบอาหาร ความสะอาดและมาตรฐานของสถานที่ประกอบอาหาร การจัดเก็บอาหารในช่วงเวลาที่เหมาะสมก่อนการบริโภค ดังนั้นผู้ประกอบการร้านอาหารควรผ่านมาตรฐานการสุขาภิบาลอาหารตามกฎกระทรวงและประกาศกระทรวงสาธารณสุข