การศึกษาลักษณะทางระบาดวิทยาของการระบาดของโรคอาหารเป็นพิษในเรือนจำ ปี พ.ศ. 2558-2567 เพื่อพัฒนามาตรการเฝ้าระวัง ป้องกัน และควบคุมโรค

บทคัดย่อ

บทนำ : โรคอาหารเป็นพิษเป็นปัญหาสาธารณสุขสำคัญในเรือนจำเนื่องจากสภาพแวดล้อมที่แออัด แม้จะมีการดำเนินโครงการ "ราชทัณฑ์ ปันสุข ทำความ ดี เพื่อชาติ ศาสน์ กษัตริย์" เพื่อยกระดับสุขภาพของผู้ต้องขังตั้งแต่ปี พ.ศ. 2562 แต่ยังคงพบการระบาดอย่างต่อเนื่อง การศึกษานี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่ออธิบายลักษณะทางระบาดวิทยา ศึกษาปัจจัยเสี่ยง ประเมินผลสัมฤทธิ์ของมาตรการเฝ้าระวัง สอบสวน และควบคุมโรคอาหารเป็นพิษในเรือนจำ ระหว่างปี พ.ศ. 2558–2567 และให้ข้อเสนอแนะมาตรการควบคุมโรคอาหารเป็นพิษในเรือนจำที่มีประสิทธิภาพ

วิธีการศึกษา : เป็นการศึกษาเชิงพรรณนาและวิเคราะห์สถานการณ์แบบย้อนหลัง (Retrospective Descriptive and Situation Analysis Study) โดยรวบรวมข้อมูลเหตุการณ์การระบาดเป็นกลุ่มก้อนในเรือนจำจากระบบรายงานเหตุการณ์โรคและภัยสุขภาพ โปรแกรมตรวจสอบข่าวการระบาด กรมควบคุมโรค วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา และเปรียบเทียบระยะเวลาด้านการเฝ้าระวังและควบคุมโรคระหว่างช่วงก่อนเข้าร่วมโครงการราชทัณฑ์ปันสุขฯ (พ.ศ. 2558–2562) และช่วงเข้าร่วมโครงการฯ (พ.ศ. 2563–2567) ด้วยสถิติทดสอบ Mann-Whitney U Test กำหนดระดับนัยสำคัญทางสถิติที่ 0.05

ผลการศึกษา: พบการระบาด 46 เหตุการณ์ มีผู้ป่วยสะสม 8,389 ราย และเสียชีวิต 1 ราย (อัตราป่วยตายร้อยละ 0.01) อัตราป่วยอยู่ระหว่างร้อยละ 0.56–55.43 พบเป็นการรายงานจากเรือนจำและทัณฑสถานรวม 31 แห่ง พบการรายงานเกิดขึ้นกระจายไปตลอดทั้งปี เชื้อสาเหตุหลักที่พบ ได้แก่ Salmonella spp. (15 เหตุการณ์), Bacillus cereus, Aeromonas spp. และ Norovirus (ชนิดละ 9 เหตุการณ์) และสารฮีสตามีน (2 เหตุการณ์) การวิเคราะห์เปรียบเทียบพบว่า เป็นการระบาดก่อนเข้าร่วมโครงการ 18 เหตุการณ์ (ป่วย 4,000 ราย) และหลังเข้าร่วมโครงการ 28 เหตุการณ์ (ป่วย 4,389 ราย และเสียชีวิต 1 ราย) ระยะเวลาที่ดำเนินการควบคุมโรคในช่วงเข้าร่วมโครงการฯ ลดลงอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติเหลือมัธยฐาน 4 วัน เทียบกับ 8.50 วันในช่วงก่อนเข้าร่วมโครงการฯ (p = 0.024) ส่วนระยะเวลาการระบาดมีแนวโน้มลดลงจาก 4.50 วัน เหลือ 2 วัน (p = 0.051) ขณะที่ระยะเวลาในการตอบโต้เหตุการณ์ยังคงมีความรวดเร็วสม่ำเสมอ (มัธยฐาน 0 วัน) ปัจจัยเสี่ยงหลักเกิดจากข้อบกพร่องด้านสุขาภิบาลอาหารและน้ำ เช่น การเตรียมอาหารล่วงหน้าในปริมาณมากไม่ได้เก็บรักษาในอุณหภูมิที่เหมาะสมทำให้เกิดสารพิษ ปรุงอาหารไม่สุกเพียงพอ ไม่ได้อุ่นอาหารก่อนรับประทาน การจัดการห่วงโซ่ความเย็นที่ไม่เหมาะสม และระบบเติมคลอรีนชำรุด

อภิปรายและเสนอแนะ : โครงการราชทัณฑ์ปันสุขฯ มีส่วนช่วยบูรณาการระบบสาธารณสุข ทำให้มีการรายงานโรคมากขึ้นและตอบสนองต่อการระบาดได้รวดเร็วขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม  ข้อเสนอแนะมาตรการควบคุมโรค ควรบำรุงรักษาระบบเติมคลอรีนในระบบน้ำดื่มน้ำใช้อย่างสม่ำเสมอ ควบคุมอุณหภูมิการจัดเก็บวัตถุดิบ เนื้อสัตว์ อาหารทะเล โดยเฉพาะปลาทะเลอย่างเคร่งครัด หากอาหารปรุงสุกไว้ที่อุณหภูมิห้องนานเกิน 2 ชั่วโมง ต้องนำกลับมาอุ่นร้อนก่อนบริโภค และป้องกันไม่ให้ผู้ต้องขังแอบเก็บอาหารไว้ทาน รวมถึงควบคุมสุขอนามัยส่วนบุคคลของผู้สัมผัสอาหารอย่างเข้มงวด