การพัฒนาศักยภาพของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน ในการดูแลผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2: การทบทวนอย่างเป็นระบบ
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
ความเป็นมา: โรคเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นปัญหาสาธารณสุขสำคัญที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นต่อเนื่องทั้งในระดับโลกและประเทศไทย ในบริบทประเทศไทย อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) เป็นกลไกสำคัญในการสนับสนุนการดูแลผู้ป่วยเบาหวานในชุมชน แต่ยังขาดการรวบรวมและสังเคราะห์องค์ความรู้อย่างเป็นระบบในการพัฒนาศักยภาพของ อสม. การทบทวนอย่างเป็นระบบครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์รูปแบบ องค์ประกอบ กระบวนการ และผลลัพธ์ของการพัฒนาศักยภาพ อสม. ในการดูแลผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2
วิธีการศึกษา: การทบทวนอย่างเป็นระบบนี้ดำเนินการตามแนวทาง PRISMA 2020 สืบค้นจากฐานข้อมูล Google Scholar, PubMed และ ThaiJO ครอบคลุมงานวิจัยที่เผยแพร่ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569 ทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ โดยสืบค้นครั้งล่าสุดเมื่อ 25 มิถุนายน 2569 คัดเลือกบทความตามกรอบ PICOS โดยผู้ทบทวน 2 คนอย่างอิสระ ประเมินคุณภาพงานวิจัยด้วยแบบประเมินของ Heller และคณะ (2008) และสังเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการพรรณนาเชิงเนื้อหา เนื่องจากงานวิจัยที่คัดเข้ามีความหลากหลายทั้งด้านรูปแบบการวิจัยและตัวชี้วัดผลลัพธ์ จึงไม่สามารถวิเคราะห์อภิมานได้ ทั้งนี้ การทบทวนครั้งนี้ไม่ได้ลงทะเบียนโพรโทคอล
ผลวิจัย: พบงานวิจัยที่เกี่ยวข้องทั้งหมด 1,403 เรื่อง มีงานวิจัยผ่านเกณฑ์การคัดเลือกจำนวน 21 เรื่อง ในจำนวนนี้ มี 12 เรื่องที่ผ่านเกณฑ์การประเมินคุณภาพที่กำหนด โดยมีคะแนน 19–21 จากคะแนนเต็ม 22 คะแนน รูปแบบการพัฒนาศักยภาพ อสม. ประกอบด้วยโปรแกรมการฝึกอบรม ฐานการเรียนรู้ และกระบวนการแบบมีส่วนร่วม โดยมีกระบวนการพัฒนา ได้แก่ การสร้างความรู้ การเสริมทักษะ การสร้างเจตคติและแรงจูงใจ การสะท้อนผลการปฏิบัติ การใช้สื่อเทคโนโลยี/แอปพลิเคชัน การเยี่ยมบ้าน และระบบพี่เลี้ยงและการโค้ช ผลลัพธ์ที่พบคือ อสม. มีความรู้เกี่ยวกับการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวาน มีทักษะการสื่อสาร มีความมั่นใจและเจตคติเชิงบวกในการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวาน ส่งผลให้ผู้ป่วยมีพฤติกรรมการดูแลตนเองดีขึ้น
บทสรุป: รูปแบบการพัฒนาศักยภาพ อสม. ที่ได้จากการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบอาจนำไปประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมตามบริบทของประเทศไทย เพื่อสนับสนุนการพัฒนาศักยภาพของ อสม. ในการดูแลผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ทั้งนี้ ควรตีความและนำผลไปใช้โดยคำนึงถึงความแตกต่างและข้อจำกัดของการศึกษาที่นำมาทบทวน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
ข้อคิดเห็นและเนื้อหาที่ปรากฏในบทความเป็นความเห็นส่วนบุคคลของผู้แต่งแต่ละท่าน มิได้สะท้อนถึงทัศนะของวารสารหรือหน่วยงาน/สถาบันต้นสังกัด ความถูกต้องและข้อผิดพลาดใด ๆ เป็นความรับผิดชอบของผู้แต่งโดยเฉพาะ
การนำบทความ เนื้อหา ข้อมูล หรือภาพประกอบไปใช้ซ้ำหรือเผยแพร่ในลักษณะอื่น ต้องได้รับอนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษรจาก วารสารวิจัยทางการแพทย์ การพยาบาลและสาธารณสุข โดยโรงพยาบาลทุ่งสง ก่อนเท่านั้น
เอกสารอ้างอิง
World Health Organization. Diabetes [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2024 [cited 2025 Sep 2]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes
กรมควบคุมโรค. ข้อมูล สถิติการตาย/ป่วย โรคไม่ติดต่อ [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรมควบคุมโรค; 2568 [เข้าถึงเมื่อ 2 กันยายน 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://www.ddc.moph.go.th/dncd/news.php?news=39911
ขวัญเรือน ชัยนันท์, เจตต์ชัญญา บุญเฉลียว, ทิพย์สุคนธ์ ศรีลาธรรม, ณฐา เมธาบุษยาธร. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการปฏิบัติงานของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการป้องกันภาวะแทรกซ้อนของผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 อำเภออู่ทอง สุพรรณบุรี. วารสารสหศาสตร์การพัฒนาสังคม. 2568;3(2):104–24. เข้าถึงได้จาก: https://so12.tci-thaijo.org/index.php/JISDIADP/article/view/2065
ปภากร เผ่าเวียงคำ, ศรีสุรางค์ เคหะนาค. ปัจจัยที่ส่งผลต่อการปฏิบัติงานเกี่ยวกับโรคเบาหวานตามบทบาทของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในอำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี. วารสารสาธารณสุขล้านนา. 2565;18(2):116–28. เข้าถึงได้จาก: https://he02.tci-thaijo.org/index.php/LPHJ/article/view/259719
วัลลภา อุตเสน, น้ำเงิน จันทรมณี. ปัจจัยทำนายประสิทธิภาพในการปฏิบัติงานของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน จังหวัดน่าน. วารสารวิชาการสาธารณสุขชุมชน. 2568;11(1):135–48. เข้าถึงได้จาก: https://he02.tci-thaijo.org/index.php/ajcph/article/view/271019
ทรงศักดิ์ เทเสนา. ปัจจัยที่มีผลต่อการปฏิบัติงานเยี่ยมบ้านของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในทีมหมอครอบครัว. วารสารโรงพยาบาลสกลนคร. 2563;23(2):70–82.
คอลิด ครุนันท์, พัชนีย์ ใจจง, ณัฐวุฒิ สุริยะ, สาคร อินโท่โล่. การพัฒนาแอปพลิเคชันการคัดกรองสุขภาพสำหรับอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในเขตพื้นที่สี่จังหวัดของภาคใต้. วารสารพยาบาล. 2566;72(3):55–62. เข้าถึงได้จาก: https://he02.tci-thaijo.org/index.php/TJN/article/view/262735
ฟาดีล๊ะ ดอเลาะ, นวพล แก้วสุวรรณ, วันพิชิต ศรีสุข. การฝึกอบรมสำหรับอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน. วารสารพิพัฒนสังคม. 2568;2(2):53–68. เข้าถึงได้จาก: https://so15.tci-thaijo.org/index.php/jsdrp/article/view/1000
Sataloff RT, Bush ML, Chandra R, Chepeha D, Rotenberg B, Fisher EW, et al. Systematic and other reviews: Criteria and complexities. J Otolaryngol Head Neck Surg. 2021;50(1):41. doi: 10.1186/s40463-021-00527-9
Page MJ, McKenzie JE, Bossuyt PM, Boutron I, Hoffmann TC, Mulrow CD, et al. The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ. 2021;372:n71. doi:10.1136/bmj.n71
สิริยากร ธนะสิทธิชัย, ระพีพงศ์ สุพรรณไชยมาตย์. การประเมินคุณภาพเอกสารงานวิจัยประกอบการทบทวนอย่างเป็นระบบ. วารสารวิชาการสาธารณสุข. 2566;32(5):778–80. เข้าถึงได้จาก: https://thaidj.org/index.php/JHS/article/view/14681
Heller RF, Verma A, Gemmell I, Harrison R, Hart J, Edwards R. Critical appraisal for public health: a new checklist. Public health. 2008;122(1):92–8. doi: 10.1016/j.puhe.2007.04.012
ศิรประภา สิทธาพานิช, จิราภรณ์ ขอสุข, กาญจนา ไชยมาตร, มาดี ขันสัมฤทธิ์. ประสิทธิผลของการพัฒนาศักยภาพ อสม. ในการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวาน ในคลินิกหมอครอบครัวย่อ. ยโสธรเวชสาร. 2565;24(2):36–48. เข้าถึงได้จาก: https://he04.tci-thaijo.org/index.php/hciyasohos/article/view/312
เพชรรัตน์ วงค์ไชยชาญ. รูปแบบการพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการส่งเสริมพฤติกรรมการดูแลตนเองของผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน. 2568;10(1):141–50. เข้าถึงได้จาก: https://he03.tci-thaijo.org/index.php/ech/article/view/3817
บำรุง วงษ์นิ่ม. การพัฒนาสมรรถนะด้านการสื่อสารสุขภาพของอาสาสมัครสาธารณสุขประจําหมู่บ้านด้วยกระบวนการมีส่วนร่วมของเครือข่ายสุขภาพอําเภอท่าวุ้ง. วารสารโรงพยาบาลสิงห์บุรี. 2565;31(2):54–67. เข้าถึงได้จาก: https://he01.tci-thaijo.org/index.php/shj/article/view/258027
กิติพงษ์ เรือนเพ็ชร, วาสุกรี สายเพ็ชร. ประสิทธิผลของโปรแกรมการพัฒนาสมรรถนะแห่งตนสำหรับอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวานและโรคความดันโลหิตสูงในชุมชน จังหวัดบุรีรัมย์. วารสารพยาบาล. 2567;73(4):11–20. เข้าถึงได้จาก: https://he02.tci-thaijo.org/index.php/TJN/article/view/267051
อมรรัตน์ จันทร์เล็ก, อรุณี ขันขวา. การพัฒนาศักยภาพของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนด้านการดูแลผู้ป่วยเบาหวานและความดันโลหิตสูง อำเภอแวงใหญ่ จังหวัดขอนแก่น. วารสารสิ่งแวดล้อมศึกษาการแพทย์และสุขภาพ. 2566;8(1):303–12. เข้าถึงได้จาก: https://so06.tci-thaijo.org/index.php/hej/article/view/262586
อัจฉรา หงษ์ทอง. การพัฒนาประสิทธิภาพการสื่อสารของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวาน ตำบลสันผีเสื้อ อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน. 2568;10(2):275–88. เข้าถึงได้จาก: https://he03.tci-thaijo.org/index.php/ech/article/view/4267
สุชาดา สวนนุ่ม, วิภาพร สิทธิสาตร์, ธิติรัตน์ ราศิริ. ผลของโปรแกรมการพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการคัดกรอง โรคเบาหวานในพื้นที่รับผิดชอบของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านเสาหิน ตำบลวัดพริก อำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก. วารสารวิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สุพรรณบุรี. 2567;7(1):51–67. เข้าถึงได้จาก: https://he02.tci-thaijo.org/index.php/SNC/article/view/269589
นรานุช ขะระเขื่อน, รัถยานภิศ รัชตะวรรณ, ดลปภัฏ ทรงเลิศ, สุวิชญา วิริยะศิริกุล, ธนาภรณ์ ดารากัย. ผลของการพัฒนาทักษะการดูแลผู้สูงอายุโรคเบาหวานของ อสม.และผู้ดูแลหลักโดยใช้ตัวแบบ2AI. วารสารวิจัยสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี. 2566;12(3):102–12. เข้าถึงได้จาก: https://he02.tci-thaijo.org/index.php/ubruphjou/article/view/265415
ธัญญรัตน์ ศุภการนรเศรษฐ์, สรรปกรณ์ ศุภการนรเศรษฐ์. การพัฒนาสมรรถนะแกนนำอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านด้านการดูแลผู้ป่วยเบาหวาน ตำบลท่างิ้ว อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน. 2567;9(6):384–403. เข้าถึงได้จาก: https://he03.tci-thaijo.org/index.php/ech/article/view/3599
วุฒิชัย สิทธิโชค, ไพรัตน์ แก้วรัตนศรีโพธิ์, สุทธิโชค ดีเสมอ. ผลการพัฒนาความสามารถของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านโดยระบบโค้ชและพี่เลี้ยงเพื่อการดูแลผู้ป่วยเบาหวานในชุมชนจังหวัดอ่างทอง. วารสารสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น. 2569;8(2):e281056. เข้าถึงได้จาก: https://he02.tci-thaijo.org/index.php/jkkpho/article/view/281056
สาโรจน์ ตาลผาด. การพัฒนาความรอบรู้ด้านสุขภาพของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวานโรงพยาบาลห้วยเม็ก. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน. 2567;9(5):891–9. เข้าถึงได้จาก: https://he03.tci-thaijo.org/index.php/ech/article/view/3488
ฉัตรชัยกานท์ สุขนรินทร์, รัศมี สุขนรินทร์. การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ในชุมชนของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน. วารสารสาธารณสุขมูลฐาน (ภาคเหนือ). 2568;35(3):104–17. เข้าถึงได้จาก: https://thaidj.org/index.php/NRTC/article/view/16842
